O TEATRZE DZIECI ZAGŁĘBIA IM. JANA DORMAN W BĘDZNIE

 

Teatr Dzieci Zagłębia to lalkowy teatr dla dzieci, założony przez Jana Dormana, artystycznie wykształconego nauczyciela, który w najtrudniejszym okresie Polski powojennej zajął się tworzeniem spektakli dla małych widzów, docierając do gmin i miasteczek Śląska i Zagłębia. Swoją działalność teatralną Dorman rozpoczął w 1945 roku, prowadząc wraz z żoną Janiną, Międzyszkolny Teatr Dziecka w Sosnowcu, przekształcony później w Eksperymentalny Teatr Dzieci. Ostatecznie placówka przeniesiona została w 1950 roku do Będzina, a 1 kwietnia 1951 roku otrzymała dzisiejszą nazwę Teatru Dzieci Zagłębia, którym Dorman kierował  nieprzerwanie do 1978 roku. Dopiero dziesięć lat po jego śmierci, w 1996 roku, teatr przyjął imię i patronat swego znakomitego założyciela i twórcy.

Artystyczny dorobek Jana Dormana to ponad czterdzieści lat pracy teatralnej, w roli nie tylko dyrektora teatru i reżysera, ale również scenografa, aktora i dramaturga. Jego autorskie spektakle, inspirowane rytuałem dziecięcej zabawy, odwołujące się do gry skojarzeń i wyobraźni dzieci, posługujące się w nowatorski sposób lalkami, maskami i znakiem plastycznym, rozwijające wrażliwość, percepcję i kreatywność małych odbiorców, stały się przełomowym krokiem w kierunku reformy teatru lalkowego. Dorman odrzucił techniki iluzjonistyczne, zrezygnował z parawanu będącego do tej pory głównym elementem przedstawienia. Jego aktorzy stali się pełnoprawnymi bohaterami spektakli wraz z animowaną przez nich lalką. Dormanowskie eksperymenty sceniczne, połączone z głęboko podmiotowym traktowaniem dziecka, jako uczestnika przedstawienia i współtwórcy sztuki, równoległe prowadzenie działań o charakterze artystycznym, pedagogicznym i społecznym, wytyczyły kierunki dalszego rozwoju artystycznego widowisk dziecięcych i wyznaczyły początek nowej estetyki teatru lalkowego w Polsce.

Przez lata na scenie będzińskiego teatru Dorman zrealizował 59 przedstawień. Zaprezentował nowatorskie sztuki dla dzieci i młodzieży, jak „Krawiec Pan Niteczka”, „Koziołek Matołek”, „Szczęśliwy Książę”, „Krzesiwo”, które zarówno kształtowały wrażliwość dziecięcą, jak i pobudzały wyobraźnię innych reżyserów teatralnych. Zrealizował też ambitny repertuar adresowany do dorosłego widza, a do najważniejszych jego inscenizacji należą m.in.: „Która godzina?” Z. Wojciechowskiego, „Szczęśliwy książę” wg Wilde’a, adaptacje „Hamleta” Szekspira i „Kubusia Fatalisty” Diderota oraz jego własne teksty: „Kaczka i „Hamlet” oraz „Konik”.

Dzięki Dormanowi Teatr Dzieci Zagłębia przez lata uchodził za jedną z najbardziej awangardowych scen polskich dla dzieci i młodzieży, oraz jedną z najlepszych scen dziecięcych w kraju i na świecie, wpisując się w kanon najważniejszych zjawisk artystycznych w kulturze Śląska i Zagłębia drugiej połowy XX wieku. Krytyk teatralny, Tadeusz Kudliński, umieścił Teatr Dzieci Zagłębia obok takich zjawisk artystycznych, jak teatr Tadeusza Kantora i teatr Jerzego Grotowskiego, czyli potraktował go jak teatr głęboko autorski i reformatorski, teatr oparty na artystycznych poszukiwaniach, nowych formach i niecodziennych metodach pracy.

DYREKTORZY I TEATR W ICH RĘKACH:

JAN DORMANGRZEGORZ LEWANDOWSKIWALDEMAR MUSIAŁMAŁGORZATA MAJEWSKAMICHAŁ ROSIŃSKIARKADIUSZ KLUCZNIKDARIUSZ WIKTOROWICZGABRIEL GIETZKY

JAN DORMAN

Twórca, eksperymentator i menadżer teatralny, reżyser, aktor, pedagog, dyrektor teatru, artysta plastyk, pisarz. Urodził się 11 marca 1912 w Dębowej Górze, od 1915 dzielnicy Sosnowca, zmarł 21 lutego 1986 w Będzinie. W latach 1928-1933 był słuchaczem Męskiego Seminarium Nauczycielskiego w Sosnowcu. Następnie pracował jako nauczyciel na Polesiu. Od 1938 do 1939 roku studiował malarstwo w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Już w seminarium nauczycielskim grywał na scenie, reżyserował i tworzył scenografie do spektakli. Zajęcia teatralne z dziećmi prowadził też jako nauczyciel i student.

W 1945 roku wraz z poślubioną w 1938 roku żoną, Janiną Dormanową (1910-2004) założył w Sosnowcu Międzyszkolny Teatr Dziecka. 22 grudnia 1945 roku teatrzyk ten pod kierownictwem Dormana wystawił w Sosnowcu przedstawienie „Malowane dzbanki”. Pierwszy spektakl na profesjonalnej scenie wystawiono w ówczesnym Teatrze Miejskim, dzisiejszym Teatrze Zagłębia. Był to teatr ekspresji dzieci, oparty na zabawie. W 1947 roku teatrzyk przekształcono w Eksperymentalny Teatr Dzieci z siedzibą w domu Związku Zawodowego Górników przy ul. Żytniej. Z powodu trudności lokalowych Dorman od 1949 roku organizował nową placówkę teatralną w budynku dawnego domu parafialnego w Będzinie przy ul. Sobieskiego (ob. Teatralna), dokąd przeniósł teatr w 1950 roku. 1 kwietnia 1951 roku otrzymał dzisiejszą nazwę Teatr Dzieci Zagłębia. Kierował nim do chwili przejścia na emeryturę w 1978 roku. W tym czasie teatr uchodził za jedną z najbardziej awangardowych scen polskich dla dzieci i młodzieży oraz jedną z najlepszych scen dziecięcych w kraju. Później nadal tworzył swoje autorskie spektakle w teatrach całej Polski.

Cała najbliższa rodzina Dormana związana była z teatrem Dzieci Zagłębia. Żona Janina z Polańskich współtworzyła teatr, do 1989 roku zagrała w nim 60 ról, była asystentem reżysera i sama reżyserowała. Dwaj synowie już jako dzieci grali na scenie. Jacek współpracował m.in. przy tworzeniu scenografii, drugi syn jeździł teatralnym autobusem. Iwona Dowsilas przygotowywała opracowania muzyczne spektakli. W 1998 roku założyła Fundację im. Jana Dormana.

Jan Dorman prowadził teatr inspirowany rytuałem dziecięcej zabawy, odwołujący się do gry skojarzeń i wyobraźni odbiorcy, posługując się lalkami, maskami, znakiem plastycznym. Przełomem w jego twórczości był spektakl „Krawca Niteczki” według Kornela Makuszyńskiego (1956), którym zwrócił na siebie uwagę środowiska i krytyki. Kolejne spektakle potwierdzały jego oryginalność twórczą. Obok przedstawień dla dzieci tworzył także widowiska dla młodzieży i dorosłych, co w jego czasach było jeszcze bardziej niezwykłe niż nowatorska forma przedstawień.

Był twórcą wszechstronnym, do wielu spektakli sam projektował scenografie (często z synem Jackiem), tworzył opracowania muzyczne, pisał teksty dla potrzeb sceny, radia, artykuły do gazet, współpracował z teatralnym ruchem amatorskim. W latach 1965–1973 był organizatorem Przeglądu Zespołów Obrzędowych „Herody” ze Śląska i Beskidów. Na ulicach Będzina i na scenie profesjonalnego teatru pojawiła się spontaniczna twórczość ludowa. Brał udział w seminariach i dyskusjach z udziałem ludzi nauki, teatru i badaczami kultury. Prowadził szczegółową dokumentację pracy teatralnej i własnych działań twórczych.
W swoim teatrze stworzył 59 przedstawień, a w 22 innych teatrach przygotował 32 inscenizacje, a także kilka przedstawień dyplomowych i warsztatowych ze studentami wydziału lalkarskiego Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej we Wrocławiu.

Do najważniejszych jego inscenizacji należą m.in.: „Która godzina?” Z. Wojciechowskiego (1964), „Szczęśliwy książę” wg Wilde’a (1967), adaptacje Hamleta Szekspira (1968) i „Kubusia Fatalisty” Diderota (1968) oraz jego własne teksty: „Kaczka i Hamlet” oraz „Konik” (1975).

W zbiorach, którymi od 1998 r. opiekuje się Fundacja im. Jana Dormana (założona przez córkę, Iwonę Dowsilas) znajduje się bogata korespondencja z ponad 200 osobami ze świata kultury, sztuki, nauki(m.in. z Marią Dąbrowską, Marią Kownacką, Agnieszką Osiecką, Danielem Passentem, Krzysztofem Pendereckim, Janem Sztaudyngerem, Gustawem Morcinkiem, prof. Stefanem Szumanem).

W marcu 1996 roku (w 10 rocznicę śmierci Jana Dormana i 50-lecie teatru) Teatr przyjął patronat swego założyciela i twórcy. 25 marca 1992 roku we foyer Teatru Dzieci Zagłębia w Będzinie odsłonięta została tablica poświęcona pamięci Jana Dormana. W 2015 roku zbiory Dormana zostały przeniesione do Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie.

 GRZEGORZ LEWANDOWSKI

 

Jan Dorman odszedł na emeryturę w 1978 roku. Dyrekcję Teatru przejął wówczas Grzegorz Lewandowski. Od nowego dyrektora oczekiwano, aby kontynuował dzieło Dormana, jednak on wolał realizować własne ambicje i byłoby to zupełnie naturalne, gdyby nie drastyczne próby zerwania z historią i dorobkiem Dormana. Za czasów Lewandowskiego wyrzucono mnóstwo archiwaliów, materiałów, notatek i projektów Dormana. Straty były nieodwracalne i są odczuwalne do dzisiaj.

W 1982 roku Lewandowski powołał dwuletnie Studium Aktorskie Teatrów Lalkowych przy Teatrze Dzieci Zagłębia, co było próbą odmłodzenia zespołu. Spośród 120 kandydatów wybrano zaledwie kilkunastu. Młodzi adepci sztuki lalkarskiej mieli możliwość sprawdzenia swoich umiejętności bezpośrednio na scenie TDZ. W 1984 Studium ukończyło 14 aktorów. W 1985 roku Studium zamknięto i otwarto ponownie w 1987 roku. Ostatni absolwenci ukończyli naukę w 1989 roku. W sumie scena będzińska wykształciła 51 aktorów-lalkarzy. Większość z nich podjęła jednak pracę w teatrach dramatycznych (Katowice, Bydgoszcz, Bielsko, Cieszyn, Łódź, Rzeszów, Sosnowiec, Zabrze). W Będzinie pozostało tylko dziewięciu.

Do najbardziej udanych spektakli tamtego czasu należały: „Mistrz Piotr Pathelin”, „Złoty klucz”, „Rumcajs”, „Czas na Bajkę”, „Bajki Samograjki”. Grzegorz Lewandowski wyreżyserował „Wielkiego Iwana”, „Baśń o dwóch nieustraszonych rycerzach” oraz sztukę „O zwyrtale muzykancie, czyli jak się stary góral dostał do nieba”. Wielokrotnie nawiązał przy tym do ludowości, chętnie sięgał także po metaforę. Interesował się pedagogiką i koncepcją człowieka w różnych okresach życia, a także jego wrażliwością i tożsamością. Jednak to dzięki własnej intuicji potrafił nawiązać kontakt emocjonalny z dziecięcą widownią.

WALDEMAR MUSIAŁ

 

We wrześniu 1991 roku dyrekcję Teatru Dzieci Zagłębia objął Waldemar Musiał – uczeń i ogromny zwolennik sztuki Jana Dormana. Jako aktor grał w spektaklach TDZ od lat 70-tych. Jego krótkiej dyrekturze towarzyszyła atmosfera konfliktu z zespołem artystycznym i pracownikami teatru. Jednym z powodów były zmiany zaproponowane przez nowego dyrektora, które uznano za zbyt radykalne. W skutek utrzymującego się braku porozumienia, konieczne było przeprowadzenie nowego konkursu na dyrektora placówki, już w 1992 roku.

MAŁGORZATA MAJEWSKA

Wraz z początkiem 1992 roku dyrekcję Teatru Dzieci Zagłębia po raz pierwszy objęła kobieta. Małgorzata Majewska była absolwentką białostockiej uczelni. Ukończyła również studia filologiczne. Nowa dyrektorka preferowała teatr eklektyczny. W repertuarze pojawiły się baśnie magiczne, bajki zwierzęce, pastorałki, a także sztuki dla dorosłych odbiorców. Majewska wyreżyserowała na scenie Teatru Dzieci Zagłębia m.in. spektakl pt. „Mały Tygrys Pietrek” Hanny Januszewskiej (1992), „Mirra, kadzidło i złoto” Joanny Kulmowej (1993) oraz „Jasełka” Wandy Chotomskiej (1994). Współpracowała z Rajmundem Strzeleckim, Andrzejem Hundziakiem i Lidią Bień.

MICHAŁ ROSIŃSKI

 

W 1995 dyrekcję Teatru Dzieci Zagłębia objął aktor i reżyser – Michał Rosiński. Nowy dyrektor zmagał się przede wszystkim z niedoborem pracowników. Zespół aktorski liczył wówczas zaledwie 7 osób. Poważnym problemem był uporczywy brak środków finansowych. Mimo trudności, w 1995 roku Rosiński zdecydował o ponownym otwarciu niepublicznej Szkoły Artystycznej. Do 1999 roku naukę w Teatrze ukończyło 26 osób. Ostatecznie Studium zamknięto w 2001 roku.

Nowy dyrektor dbał o różnorodność technik lalkarskich. Na scenie pojawiały się kukły, jawajki, pacynki, sycylijki, lalki mimiczne, a nawet czarny teatr. Wiele przedstawień łączyło grę parawanem z żywym planem. Repertuar urozmaiciły także spektakle muzyczne („Królewna i Niedźwiedź”, „Kabarecik Bum Cyk Cyk”, „Kot w butach”).

Michał Rosiński dążył do poszerzenia kręgu odbiorców na młodzież i dorosłych. Pierwszą premierą Sceny Młodzieżowej było „Studium o Hamlecie” i „Śmierć Ofelli” wg Stanisława Wyspiańskiego. Dla dorosłych widzów wystawiono „Niedużą miłość” – widowisko złożone z piosenek Kabaretu Starszych Panów. Młodzi aktorzy TDZ pod okiem dyrektora zaproponowali własną interpretację, która została bardzo dobrze przyjęta przez widzów.

Wśród spektakli wyreżyserowanych na scenie Teatru Dzieci Zagłębia przez Michała Rosińskiego warto wskazać na „Trzewiczki Andersena” (1992), wyróżniające się żywą fabułą. Na scenie można było zobaczyć pokazy sztuk magicznych, popisy pantomimiczne oraz komiczne.

W 1995 roku nastąpiło uroczyste nadanie Teatrowi Dzieci Zagłębia imienia jego twórcy – Jana Dormana.

ARKADIUSZ KLUCZNIK

 

Jako 8-latek widział słynnego „Koziołka Matołka” Jana Dormana. W 2001 roku sam zajął „fotel” dyrektora Teatru Dzieci Zagłębia. Arkadiusz Klucznik wyreżyserował w Teatrze Dzieci Zagłębia m.in.: „Diabelskie sztuczki” Mikołaja Gogola (2001), „Pozdrowienia z nieba, czyli Romeo i Julia” Williama Szekspira (2002), „Dziadka do orzechów” Teodora Ernesta Hoffmanna (2002), „O krasnoludkach i sierotce Marysi” (2004). Był autorem aranżacji przestrzeni do „Kopciuszka” w reżyserii Jerzego Jana Połońskiego (2004). Dokonał także adaptacji „Podróży Koziołka Matołka” Kornela Makuszyńskiego, w reżyserii Adama Kwapisza (2005).

DARIUSZ WIKTOROWICZ

Dwukrotnie wybranym dyrektorem teatru, w 2005 i 2011 roku, został Dariusz Wiktorowicz, absolwent Wydziału Aktorskiego PWSFTiTv w Łodzi oraz aktor m.in. Teatru Nowego i Teatru Arlekin w Łodzi.

W 2007 roku Teatr Dzieci Zagłębia został uhonorowany Zagłębiowską Nagrodą „Humanitas” w Kategorii Promocyjnej, w 2009 roku został wyróżniony Złotą Odznaką Honorową za zasługi dla województwa śląskiego.

Wśród inicjatyw artystycznych podjętych przez dyrektora, które miały na celu poszerzania repertuaru o widzów dorosłych i dzieci najnajmłodsze, warto wymienić powstanie Sceny Inicjatyw Twórczych, czyli przestrzeni działań aktorskich adresowanych dla widza dorosłego. W ramach SIT-u prezentowane zaprezentowane zostały spektakle wyreżyserowane przez aktorów TDZ: Michała Kusztala („Emigranci” i „Kartoteka”) oraz Kamila Katolika („Święci osiedlowi”). W marcu 2012 roku swoją działalność rozpoczęła także Baby Scena, inicjatywa, której celem była edukacja najmłodszych dzieci od 6 miesiąca życia do lat 5.

Priorytetem dyrektora stało się też przeprowadzenie remontu sceny i modernizacji budynku Teatru Dzieci Zagłębia przeprowadzonych za jego dyrektury.

GABRIEL GIETZKY

Reżyser, scenarzysta, aktor, wykładowca i oprawca muzyczny. Absolwent Wydziału Lalkarskiego wrocławskiej PWST oraz Reżyserii Dramatu na Akademii Teatralnej w Warszawie którą ukończył z wyróżnieniem. Stypendysta Wydziału Reżyserii DAMU w Pradze. Asystent Krystiana Lupy przy spektaklach: „Wymazywanie” wg T. Bernharda oraz „Azyl” wg M. Gorkiego. Wieloletni aktor w Bałtyckim Teatrze Dramatycznym w Koszalinie. Jako reżyser związany m. in. z Teatrami: Polskim, Powszechnym oraz Ateneum w Warszawie, Współczesnym i Polskim we Wrocławiu, Śląskim w Katowicach, Teatrem im. Adama Mickiewicza w Częstochowie oraz z Laboratorium Dramatu w Warszawie.

W roku 2014 objął dyrekcję Teatru Dzieci Zagłębia im. Jana Dormana.

Gabriel Gietzky pragnie przywrócić ideę i metodę pracy oraz twórczość Jana Dormana na deskach TDZ, także poprzez realizację tekstów Patrona. Po za artystyczną działalnością statutową, dąży do poszerzenia kręgu odbiorców teatru poprzez projekty angażujące społeczność miasta i regionu. Warsztaty „Teatr w obiektywie” we współpracy z Narodowym Centrum Kultury. Lato w Teatrze” we współpracy z Instytutem Teatralnym. W ramach programu Teatr 2015-Promesa/250 lecie Teatru Publicznego w Polsce, Edukacja Teatralna i Promocja Teatru uzyskał dofinansowanie z MKiDN na realizację projektu o problemach młodzieży gimnazjalnej „Lęki współczesności w świecie dziecka. Ponadto zainicjował Teatralną Lokomotywę Dormana„, w ramach której realizowane są przedstawienia dla najmłodszych podejmujące ważne społecznie tematy współczesnego świata.

Do repertuaru za jego dyrekcji weszły spektakle

„Opowieści z ulicy Brokatowej” w reż. Gabriela Gietzky’ego.

„Duszek Śmieciuszek” – pierwsze przedstawienie w ramach projektu pod nazwą: Teatralna Lokomotywa Dormana.

„Hopla! Jesień, zima, wiosna!” czyli z Vivaldim przez „Cztery pory roku” – spektakl dla najmłodszych.

„Najdzielniejszy z Rycerzy”- opera dla dzieci autorstwa Krzysztofa Pendereckiego i Marka Stachowskiego do libretta Ewy Szelburg-Zarembiny.

„Kop-ciuszek, czyli bajka o królewnie co za dużo ciuchów miała” w reżyserii Grzegorza Reszki.

„O talerzu Nierozbitku” – tekst Jana Dormana w reżyserii Gabriela Gietzky’ego, zrealizowany w ramach konkursu im. Jana Dormana zorganizowanego przez Instytutu Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.

„Trójka na głowie” – spektakl we współpracy z Teatrem Lalki „Tęcza” w Słupsku oraz Fundacji Polsko-Niemieckiej w reż. Gabriela Gietzky’ego

„Miłek-Opiłek” – kolejny spektakl w ramach Teatralnej Lokomotywy Dormana.

Ponadto w ramach sezonu 2016/2017 trwają prace nad spektaklami:
„Cicho” w reżyserii Jerzego Bielunasa, z muzyką Mateusza Pospieszalskiego w scenografii Anny Chadaj, „Debiut u Dormana” – spektakl na podstawie zwycięskiego tekstu w konkursie organizowanym w TDZ. „Dwaj szlachetni krewni” – spektakl familijny wg nieprzetłumaczonego i niewystawianego do tej pory w Polsce tekstu Williama Shakespeare’a.